Szczepienia należą do najlepiej przebadanych interwencji medycznych we współczesnej medycynie. Według analiz epidemiologicznych i przeglądów systematycznych, zapobiegły one milionom zgonów rocznie i doprowadziły do eliminacji lub znaczącego ograniczenia wielu chorób zakaźnych, takich jak ospa prawdziwa czy polio.
Mimo to wokół szczepień narosło wiele mitów, które – jak pokazują badania – mogą wpływać na decyzje zdrowotne i obniżać poziom wyszczepialności populacji.
Dziś razem z ekspertem Fundacji na Rzecz Pacjentów, magistrem farmacji Kamilem Jabłońskim, omówimy najczęściej powielane mity na temat szczepień i samych szczepionek oraz rolę farmaceutów i aptek w procesie szczepień.
Pytanie: Czy szczepionki mogą przeciążyć układ odpornościowy?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Nie ma naukowych dowodów na to, że szczepienia przeciążają układ odpornościowy. Wręcz przeciwnie – badania immunologiczne pokazują, że organizm człowieka jest zdolny do jednoczesnego reagowania na bardzo dużą liczbę antygenów.
Badania wskazują, że układ odpornościowy może rozpoznać i odpowiedzieć na tysiące antygenów jednocześnie. Dla porównania – współczesne szczepionki zawierają ich znacznie mniej niż preparaty stosowane kilkadziesiąt lat temu, mimo że chronią przed większą liczbą chorób.
Dodatkowo badania kohortowe nie wykazały, aby dzieci otrzymujące więcej szczepień były bardziej narażone na inne infekcje. Oznacza to, że szczepienia nie „osłabiają” odporności, lecz ją ukierunkowują i wzmacniają.
Pytanie: Skąd wziął się mit o związku szczepień z autyzmem?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Mit ten wywodzi się z jednej publikacji z końca lat 90., która została później wycofana z powodu poważnych naruszeń metodologicznych i etycznych. Od tego czasu przeprowadzono szereg dużych badań epidemiologicznych.
Najważniejsze z nich obejmowały setki tysięcy dzieci i analizowały dane z wielu lat obserwacji. Żadne z tych badań nie wykazało związku między szczepieniem MMR a występowaniem zaburzeń ze spektrum autyzmu.
Metaanalizy, które łączą wyniki wielu badań, również jednoznacznie potwierdzają brak takiej zależności. W środowisku naukowym ten temat uznaje się za jednoznacznie rozstrzygnięty.
Pytanie: Czy skład szczepionek jest bezpieczny?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Tak – i to jest jeden z najlepiej kontrolowanych obszarów w medycynie. Każdy składnik szczepionki pełni określoną funkcję, np. stabilizuje preparat lub wzmacnia odpowiedź immunologiczną.
Substancje pomocnicze, takie jak adiuwanty czy konserwanty, są stosowane w bardzo małych ilościach – znacznie poniżej progów uznawanych za potencjalnie szkodliwe. Ich bezpieczeństwo jest oceniane na etapie badań klinicznych, a następnie monitorowane w tzw. nadzorze porejestracyjnym.
Przed wykonaniem szczepienia farmaceuta przeprowadza szczegółowy wywiad z pacjentam o stanie jego zdrowia. Ważną pytaniem jest informacja o reakcji na poprzednie szczepienia oraz dane o alergiach. Wywiad ten ma na celu zmniejszenie ryzyka wystąpienia działań niepożądanych po szczepieniu. W przypadku wątpliwości farmaceuta przekieruje pacjenta do lekarza, który podejmie ostateczną decyzje o szczepieniu.
Pytanie: Czy lepiej przechorować chorobę niż się zaszczepić?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Z punktu widzenia medycyny odpowiedź jest jednoznaczna – szczepienie jest bezpieczniejszym sposobem uzyskania odporności.
Naturalne zakażenie wiąże się z ryzykiem powikłań, które w niektórych przypadkach mogą być bardzo poważne. Na przykład:
- odra może prowadzić do zapalenia mózgu i trwałych powikłań neurologicznych,
- grypa zwiększa ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych,
- krztusiec jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt.
Szczepionki pozwalają „nauczyć” układ odpornościowy rozpoznawania patogenu bez narażania organizmu na pełnoobjawową chorobę i jej konsekwencje.
Pytanie: Czy szczepienia są nadal potrzebne, skoro wiele chorób już nie występuje?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
To bardzo ważna kwestia. Spadek liczby zachorowań na wiele chorób zakaźnych jest bezpośrednim efektem programów szczepień.
Jednak patogeny nie zniknęły całkowicie – nadal krążą w środowisku lub w innych regionach świata. Jeśli poziom wyszczepialności spada, obserwujemy powrót chorób, co potwierdzają dane epidemiologiczne, np. dotyczące odry w Europie.
Szczepienia działają nie tylko na poziomie indywidualnym, ale też populacyjnym – ograniczają transmisję i chronią osoby, które nie mogą się zaszczepić.
Pytanie: Jaką rolę odgrywają dziś farmaceuci w szczepieniach?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Rola farmaceutów znacząco się rozszerzyła. Dane z raportu podsumowującego ubiegły sezon epidemiologiczny 2025/2026 jasno pokazują, że wzrost ilości aptecznych punktów szczepień oraz szybka ścieżka do szczepienia w aptekach cieszyły się ogromną popularnością.
- Ponad 1 mln wykonanych szczepień w aptekach od września do grudnia 2025
- 2150 punktów szczepień
- Co 4 osoba szczepiąca się w aptece przyjęła więcej niż 1 szczepionkę na 1 wizycie.
Farmaceuci:
- pełnią rolę edukatora w kontekście szczepień,
- pomagają identyfikować braki w szczepieniach u pacjentów,
- podczas jednej wizyty w aptece kwalifikują pacjentów do szczepienia, wystawiają receptę farmaceutyczną na daną szczepionkę, w tym refundowaną np. na grypę, RSV czy HPV; wykonują szczepienie na miejscu i uzupełniają dane medyczne w e-karcie szczepień, które są widoczne dla wszystkich podmiotów medycznych,
- wspierają pacjentów w podejmowaniu świadomych decyzji zdrowotnych.
Ich dostępność i bezpośredni kontakt z pacjentem mają ogromne znaczenie w przeciwdziałaniu dezinformacji.
Pytanie: Czy apteka to dobre miejsce, żeby przygotować się do podróży?
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Zdecydowanie tak – zwłaszcza w kontekście medycyny podróży. Konsultacja w aptece pozwala ocenić ryzyko zdrowotne związane z daną destynacją oraz kompleksowo przygotować pacjenta do wyjazdu.
W ramach takiej konsultacji farmaceuta:
– przygotuje indywidualny kalendarz szczepień dobierając odpowiednie szczepienia do kierunku podróży np. WZW A, dur brzuszny czy żółta gorączka,
– przeprowadzi kwalifikację do szczepień i wykona szczepienia w aptece,
– omówi najczęstsze zagrożenia jakie mogą spotkać podróżnych i jak sobie z nimi radzić,
– zaproponuje profilaktykę przeciwmalaryczną czy stosowanie repelentów przeciw ukąszeniami owadów,
– pomoże skompletować apteczkę podróżną na wyjazd.
Zaleca się, aby taką konsultację odbyć co najmniej 4–6 tygodni przed wyjazdem – wynika to z czasu potrzebnego na wytworzenie odporności.
Pytanie: Jakie są najczęstsze mity, z którymi spotyka się Pan/Pani w praktyce?”
Odpowiedź mgr farm. Kamil Jabłoński:
Najczęściej są to obawy dotyczące bezpieczeństwa oraz przekonanie, że szczepienia są potrzebne tylko w dzieciństwie.
Badania nad postawami wobec szczepień pokazują, że wiele z tych obaw wynika z braku dostępu do rzetelnych informacji lub z kontaktu z dezinformacją.
Dlatego kluczowa jest edukacja oparta na dowodach naukowych oraz rozmowa z profesjonalistą, który potrafi wyjaśnić mechanizmy działania szczepień i rozwiać wątpliwości.